A Basílica de Santa María

BASÍLICA SANTA MARÍA D E A

BASÍLICA SANTA MARÍA D E A

Estamos ante a construción dun templo que foi inicitativa do Gremio dos Mareantes, pero que non sería posible sen outras axudas e achegas particulares. Para entender todo isto hai que mencionar o moito que representou no século XVI esta institución establecida no barrio dos pescadores, a Moureira, e que fundía un gremio e unha confraría relixiosa. A clave da súa importancia radicaba na pesca, especialmente da sardiña. Precisamente unha parte dos beneficios do comercio deste produto foi dedicado a esta construción ao que se lle unían as penas impostos aos que se saltaban as ordenanzas do Gremio. A todo isto engadíanse achegas que se podían percibir de Señores da Vila. Por todo isto os ingresos oscilaban moitísimo e así consta que en 1551 as obras pasaron dificultades debido á falta de sardiña. Un feito curioso é que no templo hai escaso número de labras heráldicas, prohibidas naquel entón para que quedase constancia de que a construción era obra do Gremio. Asi as poucas labras existentes aparecen en capelas custeadas por particulares. Non existe ningún rastro documental sobre o inicio das obras. Parece que foi a comezos do século XVI e que pode relacionarse co pontificado dos Fonsecas: o primeiro iniciado en 1460, o segundo en 1464 e o terceiro en 1509. Esta última quizais sexa a data máis segura do inicio da construción. Un dato que o pode corroborar é o gran número de canteiros rexistrados na Confraría de San Juan desde 1487 pero abrigo entre 1529 e 1531. En 1518 consta que García Rodríguez, antigo Vigairo do Gremio de Mareantes declaraba ter certas cantidades para doar á Capela do Corpo Santo (a de cabeceira da nave da Epístola); en 1519 parece estar case acabada a Capela Maior e en 1552 a Capela de San Miguel. O peche das bóvedas verificouse en 1559 e aínda posteriormente edificouse a torre. INICIO DA CONSTRUCCIÓN DO TEMPLO

FACHADA PRINCIPAL Datada cara ao ano 1541, foi atribuída a Cornelis de Holanda e Juan Nobre, está orientada ao oeste e ten unha gran escalinata para acceder a ela. De estilo plateresco, está considerada un dos mellores exemplos deste estilo na comunidade galega, emulando practicamente un retablo pétreo de tres corpos (os laterais saíntes e entrante o central). Corpo central. A entrada, cun arco de medio punto, está flanqueada polas representacións de San Pedro e San Pablo. Sobre ela, a imaxe da Dormición da Virxe e diversas representacións de santos, personaxes bíblicos e históricos. Na parte superior hai dous medallones con fondos de cuncha de vieira nas que se insere a imaxe de dous evanxelistas, mentres os outros dous sitúanse en medallones similares encima. Aparecen cos seus atributos tradicións e en compañía dos animais da visión de Ezequiel e da Apocalipse: un FACHADAS E TORRE

Anxo con San Mateo, un boi con San Lucas, un león con San Marcos e un aguia con San Juan. Máis arriba hai que destacar o rosetón, sobre o que se representa un relevo da Asunción da Virxe coa Santísima Trindade, estando situado Jesús á esquerda de Deus no canto da a súa dereita. A fachada complétase cun Calvario (o Crucificado flanqueado polas figuras de Santa María e San Juan) e unha crestería efectuada cun belo encaixe en pedra, típico do gótico manuelino portugués. Corpos laterais. Na parte inferior, atopamos aos catro doutores da Igrexa latina: San Gregorio Papa (co seu tiara), San Xerome, con anteollos (unha peculiar representación) e San Ambrosio e San Agustín coas súas mitras de Bispos, acompañados de varias figuras sacras, que tratan de exaltar a imaxe da Virxe. Tamén destaca Teucro, o fundador mitológico da cidade, emprazado xunto ao arcanxo San Miguel e Hércules. Tamén atopamos imaxes que foron interpretadas como representacións de Carlos I e Felipe II (en medallones) ou Colón e Hernán Cortés (baixo o rosetón). FACHADA NORTE Tamén chamada da Soledad, é moi sinxela nas súas liñas e sobria na súa decoración asi como falta de calquera tipo de imaxinería. A súa estrutura é simple quizais debido a que no momento da súa construción daba a un canellón cunhas casas moi pequenas. Con todo presenta unha curiosa característica, que é a disimetría da ventá coa porta, o cal vén dado pola presenza dos contrafortes e no seu parte interior dun altar inmediato. Tamén cabe destacar que presenta o único escudo familiar que figura no exterior do templo, probablemente da familia Saavedra e Patiño, que tivo algunhas sepulturas na nave central. A súa autoría atribúese a Sebastián Barros, con Juan Nobre como Mestre. FACHADA SUR Está realizada dentro dos mesmos conceptos arquitectónicos que a fachada principal, pero adaptándose ao reducido espazo dispoñible. Presenta unha porta con arco de medio punto pechado por unha franxa decorada e aos seus lados dous pilastras tamén decoradas. Sobre o arco un retablo de tres vans con arcos rebaixados e coroados con crestería con decoración vexetal e cabezas de anxos. Nos vans, as figuras da Virxe co neno, San Miguel (dereita) e San Pedro Telmo (esquerda). Baixo eles, dúas cabezas: o Emperador Carlos e a Emperatriz Isabel. Presenta unha data rexistrada na propia portada, 1539, pero non hai

constancia documental de que fose a da súa realización, e todo parece coincidir con que se trata dun traballo de Juan Nobre. A TORRE Trátase dunha obra cuxa traza foi realizada por Mateo López pero a realización correspondeu a Juan Pérez e Antonio Montero. A súa construción realizaríase ao redor de 1561, xa que en xuño dese ano derrubouse unha casa anexa, imprescindible para a realización desta torre. É unha edificación que desde o principio resultou polémica, protestando moitos fregueses da época pois non se corresponde co ornato do resto da Iglesia (o cal era debido á falta de medios nese momento). Trátase dun bloque prismático cun segmento curvo saínte correspondente á escaleira de caracol interior. Na súa base, a capela do Cristo da Boa Viaxe, coa talla de Cristo Cruficado, probablemente feito no século XIX.

INTERIOR DA BASÍLICA A planta desta Basílica é de gran orixinalidade ao ter unha planta crucífera de tres naves e unha cabeceira dividida en tres capelas: a Maior ou Altar Maior, a do Cristo e a da Trindade. As naves laterais son moito máis baixas e as estreitas que a nave central. A impresión de amplitude da nave central vese reforzada pola súa altura abríndose sobre os arcos altos ventás. O seu arco triunfal presenta a peculiaridade de estar situado diante das tres capelas da cabeceira e non soamente #ante o Altar Maior. Presenta bóvedas de crucería nas súas tres naves principais con plementos de laxa de granito e grandes claves decoradas con motivos diversos (heráldicos, historiados ou decorativos) destacando a complexidade da central. A PLANTA 3 9 10 13 14 16 1 12 2 4 5 6 7 8 11 15 Porta e fachada norte  Porta e fachada principal  Porta e fachada sur 

ALTAR MAIOR E CAPELAS DA CABECEIRA 1.Altar maior. Situado na capela maior do templo, está realizado en madeira de castiñeiro e nogueira polo escultor galego Maximino Magariños a principios do século XX (seguramente en 1909). Foi promovido pola Xunta de Obras para a igrexa que se constituíu en 1906, dado o lamentable estado no que se atopaba o valioso retablo anterior. O retablo substituído debeuse ás trazas do entallador ou como aparece nalgunha documentación Mestre de Arquitectura Francisco de Antas Franco no seu parte arquitectónica e a un escultor, probablemente Jácome de Prado. Estaba datado no século XVII, conservándose na actualidade algunhas das súas táboas no Museo de Pontevedra. Dos proxectos presentados triunfou o do arquitecto López de Rego que foi executado polo escultor Magariños, concluíndose en 1909, segundo indica a inscrición gravada nos extremos da parte inferior do banco. De estilo neogótico, estrutúrase nun único corpo con tres cales, banco e sotabanco. Nos seus tres cales represéntase, na central, a Virxe na súa Asunción ao Ceo, rodeada de persoais celestes. A dereita e esquerda, ademais, sitúanse dúas bajorrelieves que mostran a Anunciación polo Anxo e a visita da Virxe á súa curmá Isabel. O banco decórase con sete bajorrelieves: a vinda do Espírito Santo ou Pentecostés, a Epifanía, a Presentación de Jesús no Templo, a Transfiguración, Jesús #ante os doutores do Templo de Xerusalén, a Fuxida a Exipto e a Aparición do anxo ás Santas Mujeres #ante o sepulcro baleiro. Alternando con algúns taboleiros sen decorar e os que recollen as escenas mencionadas, dispón outros coas figuras dos Evanxelistas e de varios santos. No sotabanco centra o retablo o emblema do pontífice S. Pío X, papa entón, decorándose os medallones coas efixies do Cardeal Martín de Herrera, Arcebispo compostelán do momento, o párroco e outro que se podería identificar co artista. Separando as rúas, columnillas e pequenas hornacinas con ou sen imaxes. 2. Altar da Santísima Trindade. É a primeira das capelas ao lado do Evanxeo. Presenta unha estrutura similar ao do Cristo situado no lado oposto e fórmano unhas tallas do Pai Eterno e de Jesús sentado á súa dereita, e na parte alta ao Espírito Santo en forma de

Pomba. Moi interesante é unha pequena talla da nosa Señora co Neno, sentada sobre o Arca de Noé que se pode habilitar para Sagrario. Complétase, nos laterais, con dúas tallas en madeira policromada dos Apóstolos San Pedro e San Pablo. 3. Altar do Cristo e do Santísimo. Primeira das capelas ao lado da Epístola. Coñecida antigamente como o Bo Jesús e tamén da Angustia. O altar barroco, ten no centro o Santo Cristo, obra de José Ferreiro do século XVIII. A hornacina do Cristo, ten á beira esquerdo a imaxe de San Telmo e á dereita a de San Pascual Bailón. Esta capela foi fundada polos Barbeito Padrón, hai unha inscrición que a acreditada xuntamente cunha data do ano 1525. Foron enterrados aquí entre outros familiares o fundadores D. Juan de Barbeito e a súa muller Teresa Álvarez de Figueroa. Aos pés do Cristo, atopamos o Sagrario co Santísimo Sacramento utilizado en todas as celebracións. CAPELAS LATERAIS (Lado norte ou do Evanxeo) 4. Capela de San José. Aínda que hoxe está dedicada a San José, estívoo antes á Virxe do Socorro. É unha obra adicional do século XVII que presenta un arco sinxelo de pedra que acubilla a imaxe e dúas cenotafios sen armas nin inscricións. 5. Capela de San Miguel e Virxe de Fátima. Ábrese cunha arco apuntado con decoración floral e posúe unha bóveda de crucería estrelada con cinco craves. Presenta un altar neoclásico que alberga á Virxe de Fátima e outro, contiguo coa imaxe de San Miguel. Era nesta capela onde tiñan lugar os enterramentos dos mareantes, polo cal é moi posible que baixo ela atópese unha cripta. 6. Capela do Perpetuo Socorro. Antigüamente chamada da Natividade. Foi fundada por Dona Catalina Alonso de Pazos, esposa do nobre Payo Mariño de Lobeira. 7. Altar da Dolorosa. Con retablo de estilo barroco onde atopamos á Virxe das Dores. Baixo os seus pés e recolleito nunha urna de cristal, hai unha imaxe de Cristo Yacente. 8. Altar de Santa Bárbara. Hoxe dedicado a Santa Bárbara, foi fundado a principios do XVII como altar da Soidade e presentaba un cadro ao óleo a modo de retablo, perdido na actualidade.

CAPILLAS LATERAIS (Lado sur ou da Epístola) 9. Capela do Pilar. Construída no século XVII, en concreto en 1622, por Rodrigo de Sa, denominándose por entón do Corpo Santo debido a que os mareantes colocaron nela ao Cristo Crucificado baixo a advocación da “Boa Viaxe”, que se mantivo aqui ata finais do XVIII momento no que pasa a capela exterior baixo a torre, lugar onde hoxe atópase. Posteriormente estivo nela a Virxe Branca e na actualidade a Virxe do Pilar. 10. Capela da Purísima. Chamada na súa orixe da Confraría da Misericordia. Trátase dun monumento funerario con arco encadrado por columnas. O arco acubillaba antes o grupo da Trindade, baixo o baldaquino de madeira do XVI. A hornacina e os marcos de dúas táboas dos lados son do XVI, o resto do XVII. As táboas máis antigas e impotantes do retablo son obra do pintor portugués Francisco de Ataide, mentres o resto son obra do entallador local Juan de Deus. 11. Capela das Angustias. Accédese a ela por un arco cairelado e no teito bóveda de crucería. A súa construción é temperá xa que parece datar de 1525. Presentaba un retablo barroco de madeira (o máis rico en labra do tempo) retirado de aqui a comezos do século XIX e que foi levado e reconstruído na Capela de San Roque. No fondo do van do retablo quedaron ao descuberto os retratos de dous cabaleiros do XVII, probablemente os irmáns Nodais. No centro do van podemos contemplar a figura da Virxe das Angustias. OUTROS ESPAZOS 12. Sancristía. 13. Torre y Museo. Os cen banzos da escaleira de caracol da torre conducen aos tres espazos do Museo Parroquial: – No primeiro móstranse ornamentos litúrxicos antigos, xunto a libros de valor patrimonial e a imaxe procesional da Santísima Trindade. – No segundo exhíbese ourivaría que non se está usando nas celebracións do culto. – O terceiro, lévanos á parte alta da torre, atopándonos cunha bela panomárica da cidade.

14. Baptisterio. 15. Púlpito. Situado xunto á primeira columna da nave do Evanxeo, é obra de Maximino Magariños e dátase en 1909. Presenta unha escaleira de acceso decorada con tres taboleiros en relevo representando tres escenas bíblicas, planta poligonal e base decorada con oito anxos sedentes. O corpo do púlpito confórmano unha sucesión de arcos ojivos, con angelillos músicos nas enxoitas, en cuxos interiores se representan a tiara papal e os Evanxelistas cos seus símbolos, aos lados dun busto do Ecce Homo, que remata cun friso con cabezas de angelitos. 16. Capela do Cristo da Boa Viaxe.

DI SEÑO Y MAQUETACIÓN DI SEÑO Y MAQUETACIÓN © Basílica de Santa María la Mayor Avenida de Santa María, 24 Tlf.: +34 986 866 185 36002 Pontevedra www.santamarialamayor.org Monumento Histórico-artístico. Ministerio de Cultura, 1931 Basílica. Juan XXIII p.p., 1962 Real Santuario. Juan Carlos I, 2000 BASÍLICA SANTA MARÍA D E A

RkJQdWJsaXNoZXIy MTEwNTI=